Jak dobrać badania profilaktyczne po 40. roku życia?

Dla osoby bez nowych objawów dobry plan profilaktyki zaczyna się od ryzyka sercowo-naczyniowego, przebytych chorób i indywidualnych wskazań. Celem jest decyzja, która może poprawić zdrowie w kolejnych latach.

Najpierw odróżnij profilaktykę od diagnostyki objawu

Osoba bez dolegliwości zgłasza się, aby ograniczyć ryzyko przyszłych zdarzeń. Osoba, która od niedawna odczuwa ból w klatce piersiowej, duszność, chudnie bez zamiaru lub traci tolerancję zwykłego wysiłku, potrzebuje oceny objawu. W obu sytuacjach lekarz może zlecić podobne badanie, jednak cel oraz pilność będą inne. U osoby szukającej sposobu na zachowanie witalności pierwsze pytanie brzmi więc: „Czy zgłasza się Pan lub Pani z konkretną zmianą stanu zdrowia, czy chodzi o ocenę ryzyka na przyszłość?”.

Wywiad obejmuje m.in. palenie tytoniu, ciśnienie tętnicze, dotychczasowe wyniki lipidogramu i glikemii, przyjmowane leki, aktywność oraz historię przedwczesnych incydentów sercowo-naczyniowych w rodzinie. Istotne są przebyte choroby serca, cukrzyca i choroba nerek, ponieważ zmieniają sposób szacowania ryzyka. Warto też zapytać o ostatnie badania przesiewowe właściwe dla wieku i sytuacji pacjenta. Celem jest wykrycie luk w profilaktyce, a nie powtarzanie wszystkich badań wykonanych niedawno w innej poradni.

Co rzeczywiście wnosi oszacowanie ryzyka

W europejskich wytycznych prewencji sercowo-naczyniowej stosuje się m.in. model SCORE2 dla odpowiednio dobranych osób bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej, w wieku 40–69 lat, oraz SCORE2-OP od 70. roku życia. U osób z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową o podłożu miażdżycowym, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek albo rzadkim genetycznym zaburzeniem lipidowym lub ciśnienia tętniczego lekarz ocenia ryzyko według odrębnych zasad. Wynik dotyczy prawdopodobieństwa określonych zdarzeń sercowo-naczyniowych w ciągu dziesięciu lat. Nie jest miarą wieku biologicznego ani przewidywanej długości życia. Wybór właściwej wersji modelu i regionu ryzyka oraz ocena sytuacji, w których potrzebne są odrębne zasady, należą do lekarza. Ten sam wynik laboratoryjny może mieć różne znaczenie u osób o innym wieku, ciśnieniu czy historii chorób.

Znajomość ryzyka ma wartość przede wszystkim wtedy, gdy prowadzi do decyzji. Przykładowo, nieoczekiwanie wysokie ciśnienie w gabinecie może wymagać powtórzenia prawidłowo wykonanego pomiaru i zaplanowania sposobu potwierdzenia nadciśnienia. Nieprawidłowy lipidogram może skłonić do omówienia żywienia, przyczyn wtórnych lub wskazań do leczenia. Zawsze trzeba ustalić, kto i kiedy oceni wynik. Sama informacja o przekroczeniu normy w mailu z laboratorium nie zamyka procesu profilaktyki.

Jak szeroki powinien być przegląd zdrowia

Nie każda osoba potrzebuje takiego samego zestawu oznaczeń. Dobór badań zależy od prawdopodobieństwa istotnej choroby i od tego, czy jej wcześniejsze wykrycie zmienia postępowanie. Przy bardzo niskim prawdopodobieństwie nieoczekiwane odchylenie może częściej prowadzić do powtórzeń i kolejnych konsultacji niż do potwierdzenia choroby. Warto przed pobraniem zapytać: „Co zrobimy z wynikiem prawidłowym, a co z granicznym?”. Jeżeli żadna odpowiedź nie zmieni decyzji, użyteczność badania jest ograniczona.

Przegląd Cochrane autorstwa Krogsbølla i współpracowników zestawił badania randomizowane dotyczące szerokich, rutynowych przeglądów zdrowia u dorosłych. W badanych populacjach nie stwierdzono istotnego zmniejszenia umieralności ogólnej. Wniosek dotyczy strategii oferowania wieloelementowych przeglądów, a nie skuteczności każdego pojedynczego, zalecanego badania przesiewowego czy leczenia nadciśnienia. Nie można go również wykorzystać do rezygnowania z diagnostyki u osoby objawowej. Pomaga natomiast wyjaśnić, dlaczego liczba pozycji w pakiecie laboratoryjnym nie jest miarą jego jakości.

Od wyniku do planu na kolejne lata

Po konsultacji powinny pozostać zapisane priorytety: czynnik ryzyka wymagający interwencji, parametr do monitorowania, termin ponownego pomiaru i sygnał do wcześniejszego kontaktu. Plan może obejmować sprawność, sen, szczepienia lub odpowiednie programy przesiewowe, nawet jeżeli nie wymagają one pobrania krwi. Podczas kolejnej wizyty warto porównać nie tylko wyniki, lecz także to, czy zalecenia były możliwe do wykonania. Informacja o barierze, np. bólu ograniczającym aktywność, może zmienić następny krok bardziej niż kolejna analiza pogłębiona.

U osoby zainteresowanej długowiecznością oddzielną kwestią jest obawa przed chorobą mitochondrialną. Sam wiek, chęć poprawy sprawności czy wynik komercyjnego testu nie stanowią rozpoznania. Jeśli wywiad ujawnia utratę siły, objawy dotyczące kilku narządów lub istotne obciążenie rodzinne, lekarz oceni, czy istnieją wskazania do ukierunkowanej diagnostyki. W pozostałych przypadkach pierwszeństwo mogą mieć dobrze opisane czynniki ryzyka i działania, których wynik można ponownie ocenić w praktyce klinicznej.

W Polsce jednym z punktów wyjścia jest program Moje Zdrowie realizowany w podstawowej opiece zdrowotnej. Obejmuje ankietę, badania dobrane do uczestnika i wizytę podsumowującą z indywidualnym planem zdrowotnym. Na konsultacji warto ustalić, jakie pomiary wykonano już w ramach programu, jakie badania przesiewowe są aktualne i jaki kolejny krok wynika z uzyskanych wyników. Nowe objawy zgłasza się lekarzowi niezależnie od terminu planowego bilansu.

Jeśli chcesz ustalić, które badania mają uzasadnienie w Twojej sytuacji, umów konsultację lekarską w Schellmed.