Opis upadku zaczyna się jeszcze przed kontaktem z podłożem. Przy ocenie sprawności ważne jest, czy stopa zaczepiła o przeszkodę, czy ugięły się kolana, zakręciło się w głowie albo doszło do utraty przytomności.
Odtwórz ostatnie kilkanaście sekund
Przypomnij sobie trasę, porę i wykonywaną czynność. Czy dopiero co wstałeś z krzesła, skręcałeś w wąskim przejściu, schodziłeś ze schodów, niosłeś przedmiot w obu rękach? Powiedz, czy doszło do potknięcia o widoczną przeszkodę, czy przyczyna pozostała niejasna. Dla terapeuty różnica między zaczepieniem czubkiem buta a nagłym osunięciem bez zapowiedzi ma duże znaczenie.
Jeśli zdarzenie widział ktoś inny, zapytaj, co zauważył. Świadek może powiedzieć, czy pacjent próbował podeprzeć się rękami, czy na chwilę przestał reagować lub czy ruch wyglądał inaczej niż zwykle. Nie trzeba rozstrzygać sprzecznych wspomnień. Wystarczy oddzielić to, co pamiętasz, od informacji od świadka. Brak pamięci samego upadku jest ważnym faktem do przekazania lekarzowi.
Oddziel uraz od pytania o przyczynę
Po upadku najpierw trzeba ocenić, czy doszło do urazu i czy osoba jest bezpieczna. Utrata przytomności, nietypowa senność lub splątanie, nasilający się ból po urazie głowy, nagłe objawy neurologiczne, silna duszność albo ból w klatce piersiowej wymagają pilnej pomocy. Gdy istnieje zagrożenie życia, dzwoń pod 112 lub 999. Przy podejrzeniu poważnego urazu nie próbuj za wszelką cenę postawić chorego na nogi.
Upadek może wiązać się z osłabieniem mięśni lub zaburzeniem równowagi, ale także z omdleniem, napadem, działaniem leków albo problemem ze wzrokiem. Przy chorobie mitochondrialnej ważna jest m.in. informacja o chorobach serca. Nowe omdlenie lub upadek poprzedzony kołataniem wymaga oceny lekarskiej. Rozważenie zmian w mieszkaniu jest przydatne, ale nie powinno zastąpić wyjaśnienia zdarzenia o potencjalnie medycznej przyczynie.
Zgłoś także zdarzenia bez urazu
Wielu pacjentów pamięta liczbę upadków, ale pomija sytuacje, w których udało się złapać ściany, mebla lub ramienia bliskiego. One także pokazują ryzyko. Porównaj, gdzie występują najczęściej: w łazience, przy zmianie kierunku, podczas wychodzenia na zewnątrz czy po dłuższym siedzeniu. Ważne jest również, czy problem pojawia się pod koniec dnia albo po kilku czynnościach następujących po sobie.
Zapytaj siebie, czego od pewnego czasu już nie robisz. Brak upadków może wynikać z tego, że przestałeś chodzić do sklepu, odwiedzać znajomych albo korzystać z autobusu. Informacja o takiej zmianie pozwala ocenić realną sprawność, a nie jedynie liczbę urazów. Dla dziecka może to oznaczać rezygnację z zabawy na boisku lub wybieranie miejsca tuż obok dorosłego, choć wcześniej poruszało się samodzielnie.
Co fizjoterapeuta może sprawdzić
Ocena może obejmować siłę i kontrolę ruchu, wstawanie, przenoszenie ciężaru, chód, zmianę kierunku i korzystanie z potrzebnego podparcia. Terapeuta dobiera próby do aktualnej sprawności oraz ryzyka i zapewnia odpowiednią asekurację. Nie powtarzaj niebezpiecznego manewru w domu po to, by nagrać film. Lepiej naszkicować układ schodów lub opisać, w którą stronę otwierają się drzwi w miejscu zdarzenia.
Przynieś typowe obuwie i informację o używanym sprzęcie. Jeśli but zaczepia o podłoże, znaczenie może mieć sposób unoszenia stopy, właściwości podeszwy, nierówność nawierzchni lub zmęczenie. Dobór pomocy do chodzenia czy ortezy powinien uwzględnić wszystkie te elementy. Rozwiązanie proponowane innej osobie z podobną nazwą choroby nie musi pasować do sposobu poruszania się i warunków w Twoim domu.
Jak przełożyć ocenę na bezpieczniejszy dzień
Wybierz z terapeutą jedną trudną sytuację i konkretną zmianę do sprawdzenia. Może chodzić o stabilne miejsce do siedzenia przy ubieraniu, poprawę oświetlenia przejścia albo przećwiczenie bezpiecznego korzystania z właściwej pomocy. Zapytaj także, jak postępować po kolejnym upadku, kogo zawiadomić i jak mieć telefon w zasięgu wtedy, gdy zwykle jesteś sam. Plan powinien odpowiadać sprawności pacjenta, nie zakładać, że sam zawsze wstanie z podłogi.
Po pewnym czasie wartościowa jest odpowiedź na dwa pytania: czy zdarzeń jest mniej i czy łatwiej wrócić do ważnych czynności? Jeśli bezpieczniej jest tylko dlatego, że zrezygnowałeś ze wszystkich wyjść, cel wymaga ponownego omówienia. Gdy mimo ustalonych zmian nadal dochodzi do upadków albo pojawiają się nowe objawy, wróć do lekarza i fizjoterapeuty. Ocena pozostaje procesem dostosowywanym do zmieniających się możliwości pacjenta.
Piśmiennictwo
- NHS Highly Specialised Service for Rare Mitochondrial Disorders, „Physiotherapy guidance for people with mitochondrial disease”, poradnik specjalistyczny, dostęp 2026. Ocena chodu, równowagi, upadków, męczliwości i potrzeb dzieci.
- S. Parikh i wsp., „Patient care standards for primary mitochondrial disease: a consensus statement from the Mitochondrial Medicine Society”, Genetics in Medicine, 2017. Stanowisko eksperckie dotyczące monitorowania narządów, opieki okresowej i postępowania w ostrej chorobie.
Aby omówić objawy i wskazania do dalszej diagnostyki, umów konsultację lekarską w Schellmed.