Czy choroby mitochondrialne zawsze dziedziczą się po matce?

Nazwa choroby mówi tu o miejscu zaburzenia, ale nie zawsze o sposobie dziedziczenia. Ryzyko dla krewnych można omawiać dopiero po ustaleniu, w którym materiale genetycznym wystąpiła zmiana i w jaki sposób prowadzi do choroby.

Co oznacza „po linii matczynej”

Z komórką jajową dziecko zazwyczaj otrzymuje mitochondrialne DNA matki. Dlatego wariant mtDNA może u niej występować i zostać przekazany zarówno córce, jak i synowi. W typowym dziedziczeniu mitochondrialnym syn nie przekazuje dalej tego mtDNA swoim dzieciom; jego córka nie dziedziczy go po babci przez ojca. Taki schemat dotyczy materiału mitochondrialnego. Nie upoważnia do stwierdzenia, że choroby powodujące zaburzenie działania mitochondriów zawsze pochodzą od kobiety.

Nawet w obrębie jednej linii matczynej stan zdrowia może bardzo się różnić. Jedna osoba może mieć niedosłuch, inna poważniejsze objawy wielonarządowe, a kolejna pozostawać bez wyraźnych dolegliwości. Dla niektórych wariantów ma znaczenie heteroplazmia, czyli współistnienie kopii mtDNA zawierających zmianę i kopii bez niej. Ich proporcje mogą być odmienne w różnych tkankach i u różnych osób. Z doświadczeń jednego kuzyna nie można więc wyliczyć ani wieku zachorowania, ani ciężkości objawów u drugiego.

Kiedy oboje zdrowi rodzice mają chore dziecko

Wiele białek ważnych dla mitochondriów jest zakodowanych w DNA jądrowym. W chorobie autosomalnej recesywnej dziecko może otrzymać po jednej chorobotwórczej zmianie w tym samym genie od każdego z rodziców. Rodzice, którzy mają po jednej takiej zmianie i prawidłową drugą kopię genu, zwykle nie mają objawów tej konkretnej choroby. Rodzeństwo osoby chorej może mieć inny zestaw kopii. Wyjaśnienie dotyczy konkretnego genu i jego mechanizmu, a nie wszystkich chorób recesywnych w rodzinie naraz.

Jeżeli potwierdzono typowy układ recesywny u dziecka oraz nosicielstwo u obojga rodziców, przy każdej kolejnej ciąży prawdopodobieństwo odziedziczenia obu zmian wynosi 1 na 4. Nie oznacza to, że w rodzinie mającej czworo dzieci dokładnie jedno będzie chore. Każda ciąża to odrębne zdarzenie. Liczba nie odnosi się także automatycznie do sytuacji, gdy u dziecka wykryto pojedynczy wariant albo dwie zmiany o niepewnym znaczeniu. Genetyk sprawdza między innymi, czy zmiany leżą na dwóch różnych kopiach genu.

Kiedy wzorzec wygląda inaczej

W niektórych zaburzeniach jądrowych wystarcza zmiana w jednej kopii genu. Wariant może być przekazany przez ojca lub przez matkę, a niekiedy pojawić się po raz pierwszy u osoby chorej. Istnieją też choroby związane z chromosomem X, w których znaczenie dla oceny rodziny ma inny mechanizm. Nie warto wybierać modelu wyłącznie na podstawie tego, że w rodzinie więcej chorowało kobiet albo że ojciec nie zgłasza objawów. Rodzina może być mała, a rozpoznania u osób ze starszych pokoleń bywają nieznane.

Osobnego wyjaśnienia wymagają duże pojedyncze delecje mtDNA. Często powstają po raz pierwszy i nie tworzą typowego rodzinnego szeregu zachorowań po stronie matki. Brak wariantu w łatwo dostępnej próbce krewnego może mieć różne znaczenie zależnie od rodzaju zmiany i użytej metody. Dlatego informacja „rodzice mają ujemne wyniki” zyskuje sens po ustaleniu, w jakiej tkance czego poszukiwano. Również w historii rodzinnej słowo „spontaniczna” nie powinno być swobodnie zastępowane zapewnieniem o zerowym ryzyku bez rozmowy ze specjalistą.

Jak przełożyć raport na pytania bliskich

Na konsultację zabierz pełny raport osoby, u której rozpoznanie ustalono, jeśli wyrazi zgodę na jego wykorzystanie. Lekarz może zaznaczyć na prostym rodowodzie, kto mógł odziedziczyć dany wariant i dla kogo jego wykrycie miałoby znaczenie zdrowotne. Innego wyjaśnienia potrzebuje dorosła siostra rozważająca ciążę, innego zdrowe dziecko, a jeszcze innego ojciec osoby z potwierdzonym wariantem w mtDNA. Badanie dalszych krewnych zwykle łatwiej zaplanować po wyjaśnieniu sytuacji osoby, która zgłosiła się pierwsza.

Przed zakończeniem wizyty poproś o jedno zdanie opisujące mechanizm w waszej rodzinie i drugie o tym, co nadal jest niepewne. Można zapisać na przykład, że wykryto wariant jądrowy, a sposób dziedziczenia będzie można ocenić po ustaleniu jego położenia względem drugiej zmiany. Taki zapis jest bardziej uczciwy niż wskazanie domniemanego „winnego” rodzica. Przekazywanie informacji genetycznej jest zjawiskiem biologicznym, niezależnym od decyzji matki lub ojca, diety czy zachowania w ciąży.

Jeśli w rodzinie istnieją dwa różne wyniki genetyczne, przy każdym z nich zapisz osobę badaną i datę. To pomaga uniknąć częstego błędu polegającego na przypisaniu rodzeństwu wariantu, który wykryto u kuzyna z innej gałęzi rodziny. Zgoda na udostępnienie informacji powinna dotyczyć celu, w jakim dokument będzie użyty.

Aby omówić objawy i wskazania do dalszej diagnostyki, umów konsultację lekarską w Schellmed.